پرخاشگری در کودکان از جمله موضوعاتی است که بسیاری از والدین، مربیان و درمانگران با آن روبهرو میشوند. برخلاف تصور رایج، پرخاشگری همیشه به معنای مشکل رفتاری یا ناسازگاری نیست. ویولت اوکلندر (Violet Oaklander) در کتاب ارزشمند خود Windows to Our Children پرخاشگری را نه یک تهدید، بلکه نوعی انرژی حیاتی میداند که اگر بهدرستی شناخته و هدایت شود، میتواند به رشد، خلاقیت و اعتمادبهنفس کودک کمک کند.
در این مقاله، با تکیه بر آموزههای اوکلندر، به بررسی شیوههای شناسایی پرخاشگری و روشهای سالم برای ابراز آن در کودکان میپردازیم.
پرخاشگری از نگاه گشتالت و اوکلندر
از دیدگاه اوکلندر، پرخاشگری بخشی جداییناپذیر از فرایند رشد سلف (self development) است. این انرژی به کودک کمک میکند تا:
نیازهای خود را بیان کند،
مرزهایش را مشخص سازد،
با محیط و دیگران وارد تعامل واقعی شود،
و حس قدرت و هویت فردی را تجربه نماید.
مشکل زمانی ایجاد میشود که کودک نتواند این انرژی را به شیوهای سالم ابراز کند. سرکوب پرخاشگری منجر به اضطراب، افسردگی، مشکلات جسمی یا حتی انفعال شدید میشود. در مقابل، ابراز پرخاشگری بهصورت آسیبزننده (مثل کتککاری یا تخریب) روابط کودک را مختل میکند.
پیامدهای سرکوب یا ابراز ناسالم پرخاشگری
اوکلندر توضیح میدهد که اگر کودک فرصت تجربه و بیان پرخاشگری را در محیطی امن نداشته باشد، دو حالت رخ میدهد:
سرکوب پرخاشگری
کودک پرانرژی و خلاق تبدیل به کودکی خاموش، گوشهگیر یا مضطرب میشود. این حالت اغلب با مشکلات جسمانی (دلدرد، سردرد، بیخوابی) و مشکلات هیجانی (ترس، غم، بیاعتمادی به خود) همراه است.
ابراز ناسالم پرخاشگری
پرخاشگری به شکل انفجارهای ناگهانی، خشونت علیه دیگران، یا آسیب به خود و اشیا بروز میکند. در این حالت، کودک احساس کنترل بر خود ندارد و رابطهاش با محیط و دیگران آسیب میبیند.
بنابراین، هدف درمانگر و والدین باید این باشد که به کودک بیاموزند پرخاشگریاش را بشناسد، با آن تماس بگیرد و آن را به شیوهای سالم ابراز کند.
شناسایی پرخاشگری کودک (از دید اوکلندر)
اوکلندر تأکید میکند که پرخاشگری همیشه بهصورت مستقیم دیده نمیشود. برای شناسایی این انرژی باید به نشانههای زیر توجه کنیم:
بدن کودک: تنش در شانهها، مشتهای گرهکرده، حالت صورت یا نگاه پرخاشگرانه.
زبان و کلام: فریاد، لحن خشمگین، استفاده از واژههای تهدیدآمیز.
بازی و نقاشی: کودکان پرخاشگری پنهان خود را در بازیهای جنگی، داستانهای خشونتآمیز یا نقاشیهای پر از خطوط تیز و تیره نشان میدهند.
رفتارهای غیرمستقیم: لجبازی، مقاومت در برابر قوانین، یا خرابکاریهای کوچک میتواند شکل دیگری از پرخاشگری سرکوبشده باشد.
مشاهده دقیق این نشانهها کمک میکند که پرخاشگری زودتر شناسایی شده و به مسیر سالم هدایت شود.
شیوههای سالم برای ابراز پرخاشگری (بر اساس اوکلندر)
۱. استفاده از بازی و فعالیتهای بدنی
اوکلندر معتقد است که کودکان نیاز دارند انرژی پرخاشگرانه خود را در حرکتهای بدنی ایمن تخلیه کنند. فعالیتهایی مثل کوبیدن بالش، پارهکردن کاغذ، دویدن، لگدزدن به توپ بزرگ یا حتی جیغزدن در یک فضای کنترلشده، راهی سالم برای بیان خشم هستند.
۲. هنر و رسانههای خلاق
ابزارهای هنری به کودک امکان میدهند پرخاشگری خود را به شکلی نمادین و بیخطر ابراز کند.
نقاشی: کشیدن خطوط تند، پررنگ یا استفاده از رنگهای قرمز و سیاه.
خمیر و گل: فشار دادن، کوبیدن یا شکل دادن به مواد.
ساخت کاردستی: بریدن، چسباندن و خلق چیزی جدید از مواد اولیه.
این رسانهها علاوه بر تخلیه هیجانی، موجب افزایش حس خلاقیت و خودبیانی میشوند.
۳. کار با ماسه و اشیاء
یکی از تکنیکهای محبوب اوکلندر استفاده از جعبه ماسه است. کودک میتواند با ماسه کوبیدن، کندن یا ساختن شکلها احساس پرخاشگری خود را نشان دهد. اضافه کردن عروسکها یا اشیاء کوچک به این فضا به کودک کمک میکند داستانهایی درباره خشم و قدرت خود بسازد.
۴. ایفای نقش و داستانگویی
کودکان میتوانند از طریق بازی نمایشی نقش یک ابرقهرمان، حیوان پرقدرت یا شخصیت داستانی را بپذیرند و هیجانات پرخاشگرانهشان را در قالبی خلاق ابراز کنند. این روش به آنها یاد میدهد که پرخاشگری میتواند بخشی از قدرت و شجاعت باشد، نه فقط خشونت.
۵. کلمات و زبان هیجانی
اوکلندر تأکید میکند که کودکان باید بیاموزند پرخاشگری خود را به زبان بیاورند. جملاتی مثل:
«من عصبانیام چون …»
«این کار باعث شد احساس کنم …»
به کودک کمک میکند به جای رفتار فیزیکی، هیجانش را با کلمات بیان کند.
نقش درمانگر و والدین
بر اساس دیدگاه اوکلندر، درمانگر و والدین باید:
فضایی امن و بدون قضاوت ایجاد کنند تا کودک بتواند پرخاشگریاش را تجربه کند.
پرخاشگری را نه سرکوب کنند و نه بیقید رها کنند، بلکه به سمت ابراز سالم هدایت کنند.
با کودک رابطهای صمیمی، اصیل و همراه ایجاد کنند تا او احساس کند هیجاناتش پذیرفته میشود.
خودشان الگوی خوبی برای مدیریت خشم باشند.
نتیجهگیری
پرخاشگری بخشی طبیعی و ضروری از زندگی کودکان است. همانطور که ویولت اوکلندر در کتاب Windows to Our Children بیان میکند، این انرژی اگر بهدرستی شناخته و هدایت شود، میتواند به ابزاری برای رشد هیجانی، افزایش اعتمادبهنفس و تقویت مرزهای «خود» تبدیل شود. با بهکارگیری بازی، هنر، ماسه، زبان هیجانی و ایفای نقش، میتوان به کودکان کمک کرد پرخاشگریشان را سالم و بیخطر ابراز کنند. در این مسیر، نقش والدین و درمانگران بسیار کلیدی است؛ زیرا آنها هستند که فضای امن و هدایتگر را برای این تجربه فراهم میسازند.
منبع
Oaklander, V. (1988). Windows to Our Children: A Gestalt Therapy Approach to Children and Adolescents. Highland, NY: The Gestalt Journal Press.