وقتی کودک عزادار است، گشتالت میپرسد: «چه چیزی در او ناتمام مانده؟»
سوگ، تجربهای نیست که تنها بزرگسالان را لمس کند. کودکان نیز با قلبی ظریف، جسمی پرحس، و روانی در حال رشد، هر فقدان را با شدتی گاه خاموش و گاه طوفانی تجربه میکنند. اما ما چگونه با این غم برخورد میکنیم؟ معمولاً با گفتن جملاتی مثل «بزرگ میشی یادت میره» یا «ناراحت نباش عزیزم». در حالیکه از نگاه گشتالتدرمانی، این واکنشها ممکن است چرخهی طبیعی تجربه کودک را قطع کنند. رویکرد گشتالت با نگاهی عمیقتر وارد ماجرا میشود، به همان ژرفای اقیانوس هیجانی کودک.
گشتالت: نگاهی به تجربه، نه به تشخیص
گشتالتدرمانی، رویکردی پدیدارشناختی، وجودی و مبتنی بر تماس است (Yontef, 1993). برخلاف درمانهایی که بر شناخت و بازسازی افکار تمرکز میکنند، گشتالتدرمانی از کودک نمیخواهد فکرش را تغییر دهد، بلکه او را به تجربهی کامل احساس دعوت میکند. گشتالتدرمانگر نمیپرسد: «چرا ناراحتی؟» بلکه میپرسد: «غمِت الان کجای بدنت است؟ چه رنگی دارد؟ اگر صدا داشت، چه میگفت؟»
این «تماس عمیق با تجربه»، کمک میکند سوگ از حالت گرهخورده و فروخورده، به تجربهای جاری، روان، و بهتدریج رهاکننده تبدیل شود (Oaklander, 2006).
چرخه تجربه: جایی که سوگ گیر میافتد
یکی از مفاهیم بنیادین در گشتالت، چرخهی تجربه (Gestalt Cycle of Experience) است که شامل مراحل تماس، آگاهی، عمل، تجربه و پایان است (Perls et al., 1951). در تجربهی سوگ، بسیاری از کودکان در مرحلهی «تماس» یا «ابراز» گیر میافتند. مثلاً کودکی که پس از طلاق والدینش، ساکت، خنثی یا «بیش از حد خوب» شده، ممکن است دچار انجماد در این چرخه باشد.
گشتالتدرمانگر، با تکنیکهایی مثل صندلی خالی، بازی نمایشی، نقاشی و گفتوگو با احساسات، به کودک کمک میکند تا تجربهی متوقفشدهاش را کامل کند؛ زیرا از دید گشتالت، تجربهی کامل، رهایی میآورد.
بدن کودک، خودِ ناطق احساس است
گشتالتدرمانی بدن را بخشی از روان میداند، نه فقط ابزاری زیستی. کودک غمدیده ممکن است شانههایش را بالا بیاورد، به ناخنهایش چنگ بزند، یا صدایش در گلو گیر کند. اینها برای درمانگر گشتالتی پیامهایی هستند که باید شنیده شوند، نه سرکوب شوند.
مطالعات نشان دادهاند که کار با آگاهی بدنی در کودکان عزادار، باعث کاهش نشانههای اضطراب و افسردگی شده است (Malchiodi, 2015). در گشتالت، این یعنی ورود به گفتوگوی بدن با احساسات: «شکمت الان چی میگه؟» یا «اگه بغلت یه حیوان بود، چی بود؟»
تماس واقعی، ترمیم واقعی
مفهوم «تماس» در گشتالت، صرفاً رابطهدرمانی نیست؛ بلکه حضور اصیل و بدون داوری با دیگری است. کودکانی که سوگ دارند، بیش از آنکه به نصیحت یا منحرفسازی نیاز داشته باشند، به حضور نیاز دارند. به بزرگسالی که با تمام وجود «کنارشان باشد»، نه «رویشان حرف بزند».
Laura Perls، یکی از پایهگذاران گشتالت، میگفت:
“Healing begins when someone feels seen without being fixed.”
ترمیم، از دیدهشدن بدون تلاش برای اصلاح آغاز میشود.
تخیل، خلاقیت و گفتوگو با غایب
در گشتالتدرمانی کودک، ابزارهای خلاقانهای مثل نقاشی، داستانگویی، بازی و صندلی خالی بهکار میروند. این ابزارها، کودک را به تجربهی «گفتوگو با غایب» دعوت میکنند. کودکی که مادرش را از دست داده، میتواند برایش نامه بنویسد، صدایش را تقلید کند یا در بازی، دوباره با او دیدار کند. این تکنیکها، برخلاف باور عمومی، نه تخیلی هستند و نه کودکانه. بلکه راههاییاند برای ادامهی پیوند در غیاب فیزیکی.
Oaklander (2006) در کتاب معروفش «Windows to Our Children» نشان داده که بازی، زبان طبیعی کودکان برای پردازش فقدان است. گشتالتدرمانی، این زبان را محترم میشمارد و به آن میدان میدهد.
سوگ، یک اختلال نیست؛ یک فرآیند ناتمام است
در گشتالت، ما نمیپرسیم «چه مشکلی دارد که هنوز غمگین است؟»، بلکه میپرسیم «چه چیزی هنوز گفته یا تجربه نشده؟». همین دیدگاه، کودکان سوگدیده را از شر برچسبهای تشخیصی میرهاند و آنها را به عنوان انسانهایی با نیاز به حضور، ارتباط و تکمیل تجربه میبیند.
وقتی سوگ جریان پیدا میکند، رشد آغاز میشود
گشتالتدرمانی، سوگ را دشمن زندگی نمیداند؛ بلکه یکی از صادقترین ابعاد آن میداند. اگر کودک بتواند سوگ را با همراهی تجربه کند، نهتنها از آن عبور میکند، بلکه به بلوغ هیجانی و معنایابی دست مییابد. این تجربه، پیوندش با خودش را عمیقتر میکند و به او احساس قدرت درونی میدهد.
همانطور که Fritz Perls گفته بود:
“Awareness in and of itself is curative.”
آگاهی، بهخودیِ خود شفاست.
جمعبندی: گشتالت، غواصی در اعماق سوگ کودک
در جهانی که ما اغلب با «حواسپرتی» سعی در کاهش درد داریم، گشتالتدرمانی کودک را دعوت میکند تا دقیقاً برعکس عمل کند: بایستد، احساس کند، بگرید، خشم بگیرد، دلتنگ شود و… باقی بماند. چون از نگاه گشتالت، دردِ لمسشده، دردِ آزادشده است. و این آزادسازی، نهتنها تسکین میدهد، بلکه انسان میسازد.
برای کودکی که سوگ دارد، هیچ چیز معجزهآمیزتر از بودنِ اصیل یک بزرگسال نیست. و گشتالت، این بودن را ممکن میسازد. در انتهای مقاله بهتر است به این موضوع اشاره شود که اگر به رویکرد گشتالت علاقه مند هستید، دوره تربیت درمانگر گشتالت یک انتخاب عالی برای درمانگران کودک و نوجوان هست که میتونه شما رو تبدیل به یک درمانگر حرفه ایی کنه. اگر در مورد دوره نیاز به راهنمایی دارید، می تونید با این شماره در ارتباط باشید 09103401905