تصور کنید یک کودک ۴ ساله در اتاق بازی با لگوها بازی میکند، اما ناگهان لگوها را پرت میکند و جیغ میزند. در ظاهر چیزی نشده، ولی شما حس میکنید چیزی درونش ناتمام مانده. چیزی که شاید خودش هم نمیداند چیست.
گشتالتدرمانی به ما میآموزد که احساسات، مثل امواجاند: اگر آنها را اجازه بدهیم که مسیر خود را طی کنند، بالا میآیند، اوج میگیرند، تخلیه میشوند و آرام میگیرند. ولی اگر این چرخه ناتمام بماند، مثل امواجی میشوند که مدام در ذهن و بدن کودک کوبیده میشوند، بدون اینکه فرصتی برای آرام گرفتن داشته باشند.
در این مقاله به چرخه تجربه در گشتالتدرمانی میپردازیم و بررسی میکنیم که این چرخه چگونه در کودکان عمل میکند، چرا ناتمام میماند و چگونه میتوانیم در مسیر کامل شدن آن به کودک کمک کنیم.
چرخه تجربه گشتالتی چیست؟
چرخه تجربه (Cycle of Experience) مدلیست که توضیح میدهد یک تجربه یا هیجان چگونه در انسان شکل میگیرد، چگونه فرد نسبت به آن آگاه میشود، برای پاسخ به آن وارد عمل میشود، به رضایت یا تخلیه هیجانی میرسد و سپس دوباره به تعادل بازمیگردد.
این چرخه در بزرگسالان و کودکان مشابه است، اما در کودکان اغلب به شکل بدنی، هیجانی و غیرکلامی خود را نشان میدهد. فهم این چرخه به ما کمک میکند بفهمیم کودکان چرا گاهی بدون دلیل به ظاهر مشخصی، رفتارهای انفجاری یا انزواطلبانه نشان میدهند.
مراحل چرخه تجربه برای کودکان
۱. احساس نیاز – Sensation / Mobilization
کودک احساس یا نیازی را تجربه میکند: ممکن است گرسنه باشد، دلتنگ مادرش شده باشد، یا احساس ترس از تاریکی داشته باشد. در این مرحله هنوز شناختی از آن ندارد؛ فقط بدن و رفتارش نشانههایی از آن نیاز را بروز میدهد.
🔹 نمونه رفتاری: کودک بیقرار میشود، مدام غر میزند، یا به والدینش میچسبد.
۲. آگاهی – Awareness
کودک به تدریج متوجه میشود که چه احساسی دارد. اگر در محیطی امن باشد که در آن شنیده شود، نام احساسش را بیابد، و سرزنش نشود، آگاهی بهتدریج رشد میکند.
🔹 مثال: «من میترسم تو اتاق تنها بخوابم»، یا «دلم میخواد تو بغلم کنی.»
👂 اینجا نقش والد یا درمانگر بسیار مهم است؛ اگر او با پذیرش و دقت گوش دهد، کودک با خودش تماس پیدا میکند.
۳. تماس و اقدام – Contact / Action
کودک سعی میکند برای پاسخ به نیازش اقدامی انجام دهد. بسته به سن، سطح رشد هیجانی و شرایط خانوادگی، ممکن است این اقدام در قالب گریه، صحبت کردن، قهر کردن، یا حتی رفتارهای پرخاشگرانه ظاهر شود.
🔹 مثال: کودک میگوید «با من بازی کن!» یا لگوها را پرت میکند تا توجه بگیرد.
📌 اگر در این مرحله کودک تحقیر، تنبیه یا طرد شود، چرخه متوقف میشود.
۴. ارضای نیاز / تخلیه هیجانی – Satisfaction
وقتی نیاز دیده میشود و پاسخ مناسبی به آن داده میشود، کودک حس میکند نیازش ارضا شده، احساساتش تخلیه شدهاند یا دوباره به امنیت رسیده است.
🔹 مثال: کودک پس از گریهکردن در آغوش مادر، نفس عمیق میکشد و آرام میشود.
🌀 تخلیه سالم، ممکن است از طریق گریه، بازی، نقاشی، گفتوگو، یا حتی سکوت آرام اتفاق بیفتد.
۵. بازگشت به تعادل – Withdrawal / Rest
پس از تخلیه، کودک به آرامش و سکون برمیگردد. این پایان طبیعی یک چرخه کامل است.
🔹 نشانهها: کودک لبخند میزند، بدنش آرامتر میشود، به فعالیتی بیتنش میپردازد یا با خیال راحت میخوابد.
چرخههای ناتمام در کودکان چگونهاند؟
وقتی کودکان نتوانند از مراحل بالا عبور کنند – بهخصوص در مراحل آگاهی، تماس یا تخلیه گیر کنند – تجربههای ناتمامی در آنها شکل میگیرد.
🔻 نشانههای رایج چرخههای ناتمام در کودکان:
• بیقراری یا پرخاشگری بدون علت مشخص
• مشکلات خواب (کابوس، شبادراری)
• وابستگی بیش از حد یا انزوا
• اضطرابهای پنهان و شکایتهای بدنی (دلدرد، سردرد)
• مشکلات تمرکز یا گوشندادن
اینها فقط «رفتارهای بد» نیستند، بلکه زبان ناتوان کودک برای بیان چرخههای ناتماماند.
چرا چرخهها ناتمام میمانند؟
دلایل زیادی برای متوقفشدن چرخه تجربه کودک وجود دارد. برخی از مهمترین آنها:
• سرکوب احساسات: «گریه نکن، پسر که گریه نمیکنه!»
• ترس از تنبیه یا قضاوت: کودک احساس گناه بابت خواستههای طبیعیاش دارد.
• والدین ناآگاه: که به جای دیدن احساسات کودک، روی اصلاح رفتار تمرکز دارند.
• اضطراب والد: که مانع تحمل هیجانات کودک میشود («نه نه، نترس! چیزی نیست!»)
در همه این موارد، کودک مجبور میشود احساسش را نادیده بگیرد یا سرکوب کند، بدون اینکه به مرحله تخلیه برسد.
نقش درمانگر و والد آگاه: حلقه وصل چرخه
در گشتالتدرمانی کودک، درمانگر تلاش میکند:
• محیط امنی برای بروز احساسات کودک فراهم کند
• هیجانهای او را نامگذاری و منعکس کند
• با استفاده از بازی، نقاشی، نمایش یا صندلی خالی کودکانه، فرصت تخلیه را فراهم سازد
همچنین والدانی که آموزش دیدهاند، میتوانند در خانه همان حلقه حمایتی را تشکیل دهند:
🗣 مثال:
کودک: «من از تاریکی میترسم.»
والد: «آره عزیزم، تاریکی گاهی ترسناکه. دوست داری چراغ کوچیک روشن باشه؟ یا کنار من بخوابی؟»
نتیجهگیری: کودکانی که احساساتشان شنیده میشود، آرامتر رشد میکنند
چرخه تجربه گشتالتی ابزاری قدرتمند است برای فهم رفتارهای کودکانهای که شاید در ظاهر فقط لجبازی، خجالت یا پرخاشگری باشند، اما در عمق خود، فریادهای ناتمامِ یک نیازِ دیدهنشدهاند.
اگر ما به جای اصلاحِ صرفِ رفتار، لحظهای مکث کنیم و به درونِ چرخههای ناتمام کودک نگاهی بیندازیم، نهتنها به او کمک میکنیم تا از تنش رها شود، بلکه پایههای سلامت روان او را در سالهای بعدی زندگیاش میسازیم.
بگذاریم کودک، احساسی را که در دل دارد، زندگی کند. آنوقت است که دنیای درونش آرام میشود.